Tóm tắt

Cá không ngốc như người ta thường nghĩ. Các nhà khoa học đại dương đã phát hiện ra cá hay bị săn với súng bắn cá cảnh giác hơn rất nhiều và giữ khoảng cách với những ngư dân. Khi điều tra tác dộng của khu vực biển gần vùng đánh bắt bởi luật tục, một nhóm nhà nghiên cứu quốc tế làm việc ở Thái Bình Dương thấy rằng cá đã tiếp xúc với súng bắn cá bỏ chạy nhanh hơn nhiều khi thợ lặn đến hơn so với những loài cá sống trong khu vực bảo vệ.

Cả câu chuyện

Một thợ săn cá bằng súng người Papua New Guinea đang lắp cò một súng kiểu riffle gần mặt nước. Những loại súng này thường được làm bằng gỗ chạm khắc bằng tay với những sợi cao su để bắn ra 1 thanh kim loại mỏng được mài sắc bằng tay.

Ảnh: ARC Centre of Excellence in Coral Reef Studies

Cá không ngốc như người ta thường nghĩ. Các nhà khoa học đại dương đã phát hiện ra cá hay bị săn với súng bắn cá cảnh giác hơn rất nhiều và giữ khoảng cách với những ngư dân.

Khi điều tra về tác động của khu vực biển gần vùng đánh bắt bởi tập tục, một nhóm nhà nghiên cứu quốc tế làm việc ở Thái Bình Dương thấy rằng cá đã tiếp xúc với súng bắn cá bỏ chạy nhanh hơn nhiều khi thợ lặn đến so với những loài cá sống trong khu vực cấm đánh bắt cá.

Để đánh giá sát thực hơn tác động khu vực bảo tồn đại dương và ảnh hưởng của chúng đến hành vi của cá, nhóm nghiên cứu đã quyết định đo “khoảng cách tháo chạy” trong 1 số loài cá rặng san hô đang là đối tượng săn phổ biến của ngư dân bản địa trong khu vực khảo sát ở Papua New Guinea.

“Chúng tôi đã theo dõi tác động của những rặng san hô khép kín bản địa mà nhiều nhóm nghiên cứu ở Thái Bình Dương đã sử dụng”, thành viên nhóm Fraser Januchowski-Hartley của Trung Tâm ARC tại trường đại học James Cook và Hội bảo vệ động vật hoang dã giải thích.

“Ở các nước phát triển việc cấm săn bắt cá ở một số khu vực biển là một ý tưởng khá gần đây – nhưng ở các đảo Thái Bình Dương, người ta đã săn bắn ở đó qua nhiều thế hệ, vì những lí do truyền thống.”

Một trong những vấn đề mà nhóm nghiên cứu quan tâm tới là liệu sự xuất hiện của khu vực cấm đánh bắt cá có thay đổi hành vi của cá sống trong đó, so với hành vi của cá ngoài khu vực.

Việc theo dõi của họ diễn ra ở Muluk, Papua New Guinea nơi một số tộc trưởng cấm săn bắn cá ở rặng san hô, đôi khi vài năm 1 lần, mỗi khi cá có vẻ trở nên hơi nhát. Bài nghiên cứu tập trung vào loài cá hay bị săn bởi thợ săn bản địa như cá hồng, cá kiếm và 1 số loài cá khác.

Để đo “khoảng cách tháo chạy” của cá, một thợ săn mang bình dưỡng khí sẽ tiến đến gần con cá chầm chậm và thả một phao làm dấu tại địa điểm của thợ săn khi cá bắt đầu bỏ chạy — và dấu thứ hai tại vị trí trên rặng san hô khi cá mới bắt đầu bỏ chạy. Cách này cho phép họ đo lường được khoảng cách từ cá đến người thợ lặn kể từ khi cá bắt đầu bỏ chạy, cả trong và ngoài khu vực cấm đánh bắt cá.

“Cá hay bị săn xem ra hiểu biết về tầm súng bắn khoảng 3 mét dùng bởi ngư dân bản địa”, tác giả chính Thạc Sỹ David Feary của trường đại học kỹ thuật Sydney (UTS) giải thích.

“ Trong khu vực cấm đánh bắt cá, cá thường bơi đi khi thợ săn cách chúng khoảng 2-3 mét. Tuy nhiên, những con ở ngoài khu vực bảo vệ, nơi mà việc săn bắn khá phổ biến, đa số bỏ chạy khi thợ săn cách chúng khoảng 4-5 mét”.

“Một cách đơn giản, cá sống trong khu vực thường săn bắt thì cảnh giác hơn và bơi xa hơn – chỉ vừa đủ để làm việc bắn chúng bằng kỹ thuật súng bắn cá bản địa trở nên khó khăn.”

Trong trường hợp cá biệt nhất, cá trong khu vực không bảo vệ có khoảng cách tháo chạy dài hơn đồng loại trong khu vực bảo vệ — giúp chúng xa hoàn toàn tầm bắn của tên.

Tuy nhiên, khi một khu vực được đóng cửa (không cho phép săn bắn), cá có vẻ như lấy lại được tự tin, cho phép thợ lặn tiến gần hơn nhiều – trong tầm súng khi khu vực đó lại mở cửa cho săn bắn.

Feary giải thích rằng “đôi lúc loại hình đóng cửa này được dùng để tạo một “tài khoản ngân hàng” cho nguồn cung cấp dự trữ cho những lễ hội văn hóa quan trọng. Dường như bằng việc đóng cửa khu vực, cộng đồng không những làm tăng lên số lượng cá, mà còn làm chúng dễ bắt hơn, nhờ đó giúp cho việc săn cá dễ dàng hơn. Nhưng nó cũng gây ra mâu thuẫn khi việc đóng cửa khu vực là để bảo tồn chứ không phải cho mục tiêu săn bắn cá”

“Kết quả của chúng tôi nhấn mạnh vào một cơ chế trước đây chưa được xem xét khi mà sự suy giảm nhanh chóng và rộng rãi của sinh khối nhiều loại cá có thể diễn ra khi khu vực đóng cửa rồi mở lại cho săn bắn; giảm khoảng cách tháo chạy từ việc bảo vệ có thể tăng sự nhạy cảm của 1 số loài cá với việc bắn cá,” Januchowski-Hartley cẩn trọng.

Họ lý luận rằng mặc dù việc đóng cửa tạm thời có giá trị trong việc bảo tồn nguồn cá và giúp chúng hồi phục, ảnh hưởng đến hành vi cá nên được tính vào khi khu vực bảo tồn mở cửa trở lại, nếu mục đích là để bảo vệ nguồn cá. Điều này có thể đòi hỏi phải hạn chế 1 số dụng cụ săn hoặc mở cửa trong thời gian ngắn hạn để tránh sự sát hại bất ngờ và nặng nề với những loài cá lớn đang dần trở nên quen thuộc với sự an toàn trong khu vực đóng cửa.

Nghiên cứu của họ được đăng trên tạp chí Sinh Học Bảo Tồn.

Nguồn câu chuyện: Tài liệu được cung cấp bởi ARC Center of Excellence in Coral Reef Studies. Chú ý: nội dung có thể được thay đổi cho phù hợp phong cách và độ dài.

1. Tạp chí tham khảo: David A. Feary, Joshua E. Cinner, Nicholas A. J. Graham, Fraser A. Januchowski-Hartley. Effects of Customary Marine Closures on Fish Behavior, Spear-Fishing Success, and Underwater Visual Surveys. Conservation Biology, 2010; DOI: 1111/j.1523-1739.2010.01613.x

Nguồn: ARC Centre of Excellence in Coral Reef Studies. “Fish know to avoid the spear.” ScienceDaily. ScienceDaily, 22 March 2011. <www.sciencedaily.com/releases/2011/03/110321134724.htm>

Bổ xung thêm

Phần trên là bản dịch từ nguyên văn của bạn MaiNguyen, để tôn trọng nguyên tác nên chúng tôi không thay đổi gì chỉ bổ xung thêm một số ý kiến theo như hiểu biết của chúng tôi.

Khác với các nhà khoa học, họ thường xem xét vấn đề một cách toàn diện và có bài bản hơn đồng thời đưa ra những nhận định và kết luận khá là toàn diện và mang tính vỹ mô, ví dụ như nhận định về mâu thuẫn giữa vấn đề bảo tồn số lượng cá và làm giảm hành vi tự vệ của cá. Với tôi, là một người đam mê lặn bắn cá tôi quan tâm “hơn” đến việc cá có phân biệt được một người có mang súng và một người không mang súng bắn cá không, trong hai trường hợp liệu tính cảnh giác của chúng có khác nhau hay không, với các loại cá khác nhau thì tính cảnh giác có khác nhau hay không, với cùng một loài thì con to và con nhỏ tính cảnh giác có khác nhau hay không và vẫn những con cá đó ở những vị trí địa lý khác nhau thì có khác nhau hay không. Quan tâm đến vấn đề đó để làm gì? cũng có thể có bạn hỏi như vậy, tôi xin trả lời vì nó có liên quan tới kỹ thuật lặn bắn cá, một vấn đề gây ra tranh cãi vẫn và không bao giờ có kết luận chính xác đối với dân lặn bắn cá là: nên để súng luôn ở tư thế sẵn sàng bắn hay giấu súng đi khi thấy cá mới đưa ra.

Tôi thì chưa hề có một tìm hiểu hay nghiên cứu gì về vấn đề này cả tôi chỉ xin nêu ra một số trường hợp mà tôi đã từng gặp trong thời gian đi lặn bắn cá, một số trường hợp theo lời kể của các chiến hữu và một số nhận xét mang tính chất cá nhân.

Trường hợp thứ nhất, tôi đã từng đi lặn bình ôxy để thăm quan đáy biển và tôi nghĩ trong số các bạn cũng có rất nhiều người cũng đã từng như vậy. Đại đa số các điểm tham quan này là những điểm bảo tồn không được đánh bắt cá, nhưng không phải là tất cả, có rất nhiều nước, nhiều địa điểm quy định này thường không có hoặc không rõ ràng. Tại cùng một điểm đôi khi bạn có thể vừa lặn bình dưỡng khí để thăm quan vừa có thể lặn bắn cá. Khi lặn bình dưỡng khí thường bạn sẽ mặc những bộ đồ lặn khá nổi bật, bạn thường đi từng nhóm, khá là ổn ào náo nhiệt, ồn ào vì những bọt khí thổi lên ùng ục ở mọi nơi, náo nhiệt vì người bơi ngang, kẻ bơi dọc, người chụp ảnh kẻ quay phim, người thì dùng đèn v.v. tóm lại mục tiêu của đoàn tham quan là rất lộ liễu đối với lũ cá. Nhưng chúng có sợ không, tôi có thể khẳng định là “không” và phần đông chúng lại còn bâu lại vì người ta thường mang theo đồ ăn để cho chúng ăn (nếu khu bảo tồn không có quy định không cho cá ăn). Nhiều con cá (có con khá to nhé) gần bạn đến nỗi bạn có cảm giác có thể đưa tay ra tóm được nó. Nhưng vẫn ở địa điểm đó, thời gian đó nếu bạn xuất hiện một mình với tình trạng nguỵ trang hoàn hảo và một khẩu súng, bạn sẽ không thấy một con cá nào mặc dù bạn mang theo một túi mồi nhử là những vụn cá mà chúng ưa thích (khi lặn bình dưỡng khí bạn cho chúng ăn thường chỉ là bánh mì hoặc các hạt ngũ cốc) tôi xin điều chỉnh một chút vẫn có rất đông cá kéo đến nhưng chỉ toàn lũ cá con. Còn trường hợp bạn đến một mình không mang theo súng thì sao, tôi vẫn chưa từng thử qua, nếu bạn đã từng thử qua thì cho ý kiến nhé.

Trường hợp thứ 2: nếu bạn đã từng đi du lịch ở Thái lan và đi tầu đến các điểm lặn bằng bình dưỡng khí và ống thở (snorkeling) với mấy chục người lặn một lúc, với đủ các màu sắc, đủ các mùi nước hoa, mùi kem chống nắng, vậy mà lũ cá vẫn tỉnh bơ. Tôi đã thử săn chúng bằng chĩa (pole-spear) thì bạn đừng hòng lại gần chúng trừ khi bạn tìm ra chúng ở trong hang, tôi chưa thử bằng súng bắn cá vì các khu gần bãi tắm và nhiều điểm tham quan thì không được dùng súng, không biết xa hơn một chút thì sao.

Ở nhiều bãi biển ở miền nam nước Pháp ở Tây ban nha, có những bãi biển nhiều khi người còn nhiều hơn cá nhưng nếu bạn đeo kính lặn nhìn xuống dưới bạn sẽ thấy từng đàn cá chẳng hề sợ hãi đám đông chút nào. Nhưng chỉ cách đó vài trăm mét ngoài khu vực bẵi tắm bạn khó có thể đến gần chúng với khoảng cách 8m, 9m với một khẩu súng nếu bạn không dựa vào địa hình hoặc nằm phục kích ở một vị trí thuận lợi nào đó.

Ở bên châu Phi có những vùng biển khi bạn lặn xuống xung quanh rợp trời là cá, đôi khi bạn thấy như xung quanh như tối lại. Những con cá nóc, cá đuối bạn có thể lấy súng chọc vào nó được, nhưng những con cá mà bạn muốn bắn như garopa, barracuda, trevally, …. thì chẳng thấy đâu hoặc chỉ lảng vảng từ xa.

Nơi tôi ở hiện nay thường có vài loại cá hay được dân lặn bắn cá “quan tâm”, được quan tâm nhất có lẽ là cá bar, là cá ngon nhất ở vùng này. Bắn nó khó và thường là mục tiêu hàng đầu của dân lặn bắn cá nên quy định về bắn loại cá này cũng khá là nghiêm ngặt. Quy định về bắn cá bar được Hiệp hội châu âu đưa ra theo từng năm, theo từng vùng địa lý, ví dụ vùng tôi sống năm 2019 từ tháng 1 đến tháng 10, mỗi người trong ngày chỉ được bắn 1 con (phải dài hơn 42cm); còn năm 2018 chỉ được bắn 1 con/ngày trong tháng 10,11, 12, những tháng khác thì không được phép bắn. Những lúc không được phép bắn như vậy tôi đã đưa khá nhiều con vào tầm ngắm, ngắm chán nó cũng không thèm chạy, còn những con bé thì đầy chúng nó thường lởn vởn trước mặt nom rất ngứa mắt. Vậy có phải trong lúc có lệnh cấm thì lũ cá sẽ trở nên thiếu cảnh giác hay không, có khi là người ta chỉ cảm thấy thế vì không được bắn chúng, hoặc thời gian đó cá nhiều hơn nên những con cá “ngu ngốc” cũng nhiều hơn, hoặc các con cá hiểu chuyện rỉ tai nhau nên chúng chủ quan hơn đối với súng bắn cá, hihi một cách giải thích thích hợp trong trường hợp này là một câu của Trang tử “tôi không biết vì tôi không phải là cá”.

Cá có phân biệt được nguy hiểm và an toàn hay không, có lẽ là có, mọi động vật đều có cảm giác này, còn nó có phân biệt được người có mang súng hay không thì tôi không biết, nó có phân biệt được súng thật hay súng giả hay không thì lại càng không biết. Mọi người đều nói cá càng ngày càng khôn, càng khó bắn hơn, có lẽ là vì lượng cá tự nhiên ngày càng ít đi nên người ta khó bắn chúng hơn, hoặc vì tâm lý người sau muốn hơn người trước nên bắn được cá bây giờ khó hơn ngày xưa. Cái đó là theo nhận định của mọi người, còn tôi súng của tôi luôn sẵng sàng để bắn, nếu sau này hoặc ở nơi nào đó nếu cảm thấy lũ cá nhạy cảm với sự có mặt của khẩu súng thì tôi sẽ giấu nó đi, đâu có chuyện gì lớn.